Pages

Friday, January 8, 2016

Çin'deki Çöküşün İkinci Perdesi: Circuit Breaker

2016 yılına küresel boyutlu kötü bir başlangıç yaptık. Çin kaynaklı bir piyasa dalgalanmasıyla beraber 2015 yılına göre biraz daha az oynaklıklar gösterebilecek olduğu düşünülen 2016 yılı son derece hareketli başladı. Yılın ilk iş günü olan 4 Ocak tarihinde Çin piyasalarının çöküşü ile yılı açtık.
Çin'den gelen verilerin ne ölçüde güvenilir olduğuna dair soru işaretleri her zaman mevcut. Çin'in büyüme performansının düştüğü de biliniyor. Ayrıca, bir gölge bankacılık sisteminin varlığı nedeniyle olası bir kriz anının ekonominin hangi noktalarına sıçrayabileceğinin tahmin edilemeyeceği de biliniyor. Dolayısıyla, Çin'den ne beklenmesi gerektiğinin çerçevesi dahi net olarak çizilemiyor. Ancak bir olumsuzluk durumunda sonuçları tartışabiliyoruz.
Yılın hemen başında, Çin'in CSI 300 piyasasında yeni bir uygulama (circuit breaker) başlatıldı. Endeksin değeri %5 oranında düştüğünde, işlemler 15 dakika için durduruluyor. Düşüş %7'yi bulursa işlemler bu defa tüm gün için durduruluyor. 4 Ocak günü, bu uygulamanın devreye girmesiyle beraber kendine hemen uygulama alanı buluverdi.
Çin'de hisse senedi piyasasında ani bir çöküş 2015 yılının yazında da yaşanmıştı. Bu gelişmeler karşısında Çin hükümeti hisse senedi piyasasını destekleyici adımlar atmıştı. 2016'nın hemen başında yaşanan çöküş ile yine kamu kesimi kaynaklı bir destek devreye girdi. Çin'de kamu kurumları hisse senedi piyasasını desteklemek amacıyla piyasada alım yaptılar. Çin Merkez Bankası, kısa bir süre içinde piyasaya $20 milyarlık para enjeksiyonu yaptı. Bunların yanı sıra, Yuan'ın değerinin korunması amacıyla Çin'in rezervlerinde Aralık ayında $108 milyarlık bir erime söz konusu oldu. Buna rağmen Yuan'ın değer kaybı önlenemedi. Aralık ayında Yuan, Dolar karşısında %1.48'lik bir değer kaybı yaşadı. Ayın başında 6.3987 olan Dolar/Yuan kuru, ayın sonunda 6.4934 oldu.

Yuan'daki değer kaybı Çin hükümetinin Yuan'ın Dolar karşısındaki değerini Perşembe günü 6.5646 seviyesinde sabitlemesine sebep oldu. Piyasa, Yuan'ın değerinin sabitlenmesi sonrasında açıldı ve çöküş devam etti. 4 Ocak gününden sonra, böylece 7 Ocak'ta da hisse senedi piyasasının bütün gün için kapatılması gerekti. Piyasa açıldıktan 29 dakika sonra endeks %7 oranında değer kaybına uğradı çünkü. %5'lik kayba ise 14 dakikada ulaşarak 15 dakikalık işlem durdurma noktasına gelindi.

Çin'in piyasa çöküşü petrol fiyatını da aşağı çekti. Dünya'nın en büyük emtia ithalatçısının piyasalarındaki bu gelişmeler küresel büyüme üzerindeki soru işaretlerini doğal olarak artırdı. WTI, %3.4 oranında düşerek $32.81'e geriledi. Ayrıca, Almanya'nın ihracatının %45'inin, ABD'ninkinin ise %15'inin Çin'e yönelik olduğu düşünüldüğünde, Avrupa piyasalarındaki tepki ABD'ninkinden daha sert oldu. Perşembe günü, FTSEurofirst 300 endeksi günü %2.3'k bir kayıpla kapadı. Euro Stoxx ise %1.7 oranında düştü.
Borsadaki endeks değerinin düşüşü karşısında işlemlerin durdurulmasının önünün açılması ile Çin piyasasında bir panik havası yaşanmasının iki nedeni bulunuyor. Birincisi, 2015'in yazında yaşanan piyasa çöküşünde satış yasağı getirilmiş olan hisse senetleri için bu yasağın kalkacağı tarihin yakınlaşması. İkincisi ise, yeni devreye giren işlem durdurma kuralının birinci nedenin de etkisiyle satılması düşünülen hisse senetlerinin satışını engelleyebilme olasılığı. Yani yatırımcı, "satmak istediğim hisseleri satana kadar ya işlemler durdurulursa" paniği ile hareket etme eğiliminde oluyor. Doğrusu, bu iki temel nedenin etkisiyle bir piyasa çöküşünün ortaya çıkabileceği akla gelmemişti.
Dünya'nın içinde bulunduğu ekonomik koşulları yapısal noktalara ilişkin bakış açılarıyla çok defa ele aldım. Olası kriz ya da kriz benzeri piyasa oynaklıklarını temel mikro ve makro ekonomik temellere ve kapitalizmin aksayan yönlerine bağladım. Elbette ki bir piyasa düzenlemesiyle de bir olumsuzluk ortaya çıkabilir. Fakat, İngilizce'si "circuit breaker" olan kurala Çin'deki yatırımcının bu kadar büyük bir tepki vereceği hiç düşünülmemişti.
Çin'deki bir düzenleme ile paniğe kapılan Çin'li yatırımcılar tüm Dünya piyasasını paniğe boğdular. Sonuna geldiğimiz haftanın başından bu yana Dünya piyasaları adeta sallanıyor. Bu durumdan çıkış, ancak Çin hükümetinin piyasada yeniden güven tesis etmeye yönelik adımlar atmasıyla ve olumlu sonuçlar almasıyla mümkün. Yukarıda saydığım adımlar atıldı ama bu adımların ne denli etkili olacağını önümüzdeki hafta dikkatle izliyor olacağız.
Çok daha temel bir nedenle piyasa dalgalanması olabileceğini düşünürken, zaten bilinen ve Dünya'da yeni olmayan bir uygulamanın Çin'de işlemeye başlamasıyla Dünya türbülansa girdi. 2015 yazından kalan hasarın da psikolojisi ile piyasalar paniğe kapıldı.

4 Ocak günü açıklanan PMI verisinin ekonomide küçülme ifade eden 50'nin altında gelmesi de bu çöküşün bir nedeni olarak gösterildi ama bu veri zaten 10 aydır kötü gelmekteydi. Piyasadaki çöküşün belli bir yere kadar sebebi bu da olabilir ama ana etken olduğu kanısını taşımıyorum.
Çin önemli ama nedir bu önemin somut ve spesifik gerekçeleri? Neden Çin Dünya'yı bu kadar etkileyebiliyor? Bu konuda, bu blogda bazı yazılarım var ama konuyu detaylı olarak BrandMap dergisinin Şubat sayısında ele alıyorum.
2016 tahminlerini değiştirmeye gerek var mı? Çin'in büyüme oranı için şahsım adına var. Diğer veriler için beklemek gerekiyor. Manzaranın biraz netleşmesi lazım.
Çin'deki gelişmelerden esinlenerek, küresel ekonominin aksayan yapısal yönlerini ele aldığım eski yazılarıma bir göz attım bu arada. Sadece Çin değil, küresel boyutlu özellikleriyle kapitalizmin işleyişi, ABD'deki gelişmeler, finans piyasalarının hastalıkları, Avrupa'nın yapmak zorunda olup da yapamadıkları, v.s. içeriğindeki bazı yazılarımı aşağıda sıraladım.

Hiçbir yeni gelişme ya da ekonomik bölge yeni bir krizin tek başına nedeni değil. Zincirleme olarak, farklı gelişmeler ve o gelişmelerin meydana geldiği ekonomik bölgeler başka gelişmeleri ya da ekonomik bölgeleri etkiliyor. Yeni bir dalgalanmanın ya da krizin sebebi gibi algılanan kritik gelişme ardında pek çok başka gelişmeyi barındırıyor. Aslında, Çin'de yaşananların çıkış noktasında ekonomik yapıyla ilgili bir durum yok. Ancak, yapısal sorunların bu çöküşle derinleşebileceği endişesi küresel boyutlu dalgalanmada ana etken oldu. Aşağıdaki yazıları sıralama nedenim budur. Çin'in verilerine güvenilmiyor olması da bir diğer önemli neden elbette.
Okuma Listesi: 
  1. Kara Pazartesi: Piyasalarda Zincirleme Reaksiyonlar ve Nedenleri
  2. Küresel Finansal Düzenlemeler
  3. Çin Piyasalarında Ne Oldu?
  4. Borçlanma Sorunu
  5. Çin Ekonomisi Özeti
  6. İşlevini Kaybeden Finans Sektörü
  7. Küresel Finansal İstikrar
  8. İktisadi Modelleme Bireyi Fazla mı Vurguladı?
  9. Avrupa ve Japonya'da Para-Maliye Politikaları Uyumsuzlukları
  10. Jackson Hole'da Manşet Altındaki Konular
  11. ABD İşgücü Piyasası
  12. Parasal Aktarım Mekanizmaları
  13. Kısa Bir Dünya Ekonomisi Turu
  14. Ufuktaki Küresel Riskler
  15. Global Ekonomik Mimari
  16. İktisadi Kriz mi İktisadın Krizi mi?
  17. Gary Gensler-Türev Ürünler-Kapitalizm
  18. 2008 Krizine Genel Bir Bakış
  19. Euro Alanı Yanıyor
  20. Sorun Avrupa'da mı Kapitalizmin Kendisinde mi?
  21. Amerikan Petrolü Jeopolitik Denklemi Değiştirecek mi?
  22. Negatif Reel Faizin Olası Sonuçları
  23. Avrupa'nın Geleceği Grubu

Arda Tunca
(İstanbul, 08.01.2016)