Pages

Wednesday, February 22, 2012

Petrol Fiyatını Yükselten Güncel Etkenler

Son günlerin önemli gelişmeleri karşısında, petrol fiyatlarıyla ilgili analizleri güncellemek durumundayız. Petrol fiyatı, son 8 ayın en yüksek düzeyine ulaşarak 121.20/varil seviyesini gördü. Bu yükselmenin arkasında, ekonomik ve jeopolitik nitelikli gelişmeler var. Bu gelişmelerin ekonomik olanları, piyasalar tarafından bir ekonomik düzelme işareti olarak algılandı ve her zaman olumlu ekonomik gelişmelerle yükselen petrol fiyatlarını yine bu yönde etkiledi. Jeopolitik gelişmeler ise, İran gerginliği ekseninde petrol arzına ilişkin endişeler nedeniyle petrol fiyatlarını yukarı yönlü hareket ettirecek bir etki yaptı.

Petrol fiyatlarının yükselişindeki ekonomik etkileri aşağıdaki şekilde sıralayabiliriz:
  1. Çin'in bankacılık sisteminde uyguladığı zorunlu karşılık oranlarını düşürerek, bankalara $50 milyarlık ilave kaynak yaratmış olması.
  2. Yunanistan'a sağlanacak €130 milyarlık ikinci yardım paketinin A.B. maliye bakanları tarafından onaylanmış olması.
Yine petrol fiyatlarının yükselişine ilişkin uluslararası politik gelişmeleri, jeopolitik perspektiften değerlendirecek olursak, aşağıdaki maddeleri sıralayabiliriz:
  1. A.B.'nin İran petrolüne ambargo kararı almasından sonra İran'ın İngiltere ve Fransa'ya petrol satışını durdurması.
  2. Yunanistan, İspanya ve İtalya'nın İran'dan petrol alımını yavaşlatmış olması.
  3. Belçika, Çek Cumhuriyeti ve Hollanda'nın İran'dan petrol alımını durdurması.
  4. Geçtiğimiz haftasonu, İran'ın Suriye'ye iki adet savaş gemisi göndermiş olması.
  5. Çin'in dışişleri bakanlığı sözcüsünün İran'ın uluslararası politikada tansiyon yükselten tavırlarına eleştiri getirmesi.
  6. İran'ın, ülkeye ziyarete gelen Birleşmiş Milletler yetkililerine nükleer tesisleri göstermeyecegini belirtmiş olması.
  7. İsrail'in, olası bir savaşta, İran'ın savunma gücünü süratli bir şekilde tahrip etmek için ne tür bombalar kullanması gerektiği yönündeki bir analizini dünya basını ile paylaşması.
Görüldüğü üzere, son günlerde aniden yükselen petrol fiyatlarının ardında, ekonomik faktörlerden çok jeopolitik faktörler bulunuyor. Aşağıda verdiğim ekonomik verilerle petrol fiyatının böyle bir noktaya gelmesi sadece ekonomik faktörler dikkate alınarak zaten açıklanabilir bir durum değil.

İran petrolü ile ilgili bazı temel veriler:
  1. İran, dünya petrol rezervinin %10'una sahip.
  2. İran ekonomisinin %60'ı petrol gelirlerine bağlı.
  3. İran'ın toplam petrol ihracatı içinde Avrupa'nın payı %18.
  4. Avrupa'nın toplam petrol ithalatında İran petrolünün payı %5.8. Bu ithalatı da büyük ölçüde Yunanistan, İspanya ve İtalya gerçekleştiriyor.
  5. İran'ın toplam petrol ihracatı içinde Avrupa dışının payı %82. Burada, en büyük ihracat Çin'e ve Hindistan'a gerçekleşiyor.
Petrol fiyatını belirleyen unsurlar, ekonomik gelişmelerden çok uluslararası politik gelişmelerin etkisi altına girmiş durumda. İran ile A.B. arasında sertleşen söylemlerin ve her iki tarafın da aldığı kararların ekonomik anlamda aslında pek bir etkisi yok. Yukarıda sıraladığım veriler, bunun kanıtı. Petrolün arz-talep dengeleri açısından, Çin'in ve Hindistan'ın dahil olmadığı bir ambargonun ne İran ne de petrol fiyatları üzerinde çok ciddi ve kalıcı bir etkisi olamaz. Avrupa ülkeleri, petrol kaynağı olarak zaten İran petrolüne bağımlı değiller. Ayrıca, İran petrolünü ağırlıklı olarak alan Avrupa ülkeleri resesyonda. Yani, İran petrolüne ilave talep yaratacak halleri yok. Bu şartlar altında, İran-A.B. geriliminin petrol fiyatları üzerinde çok önemli bir etkisi olması ekonomik anlamda beklenemez. Ancak, jeopolitik konuların etrafında ele almak zorunda olduğumuz gelişmeler, bir savaş havası yaratır gibi oldu. Yukarıda, petrol fiyatına etki eden jeopolitik etkenlerin sıralandığı maddeler içinde 4., 5., 6. ve 7. maddeler özellikle önemli ve gerilimin ana kaynağı.

Ekonomik canlılık belirtisi olan veriler, petrol talebinin artacağına işarettir ve fiyatları yükseltir. 2008 yılında $147/varil fiyatını gördüğümüz günlerde, böyle bir durum ile karşı karşıya idik. Ancak, uluslararası politikada görülen gerginliklerin sebep olduğu fiyat yükselişi 2008'dekinin aksine, bir petrol krizine yol açabilir. Savaş ile ilgili gelişmelerin nereye varacağını bilemeyiz ama savaş ihtimalinin arttığını ortaya koyan sinyaller kuvvetleniyor. Bu da, bir petrol krizi ihtimalini güçlendiriyor. Piyasalar da şimdi bu riski fiyatlıyor ve petrol fiyatı tırmanıyor.

Petrol fiyatıyla ilgili gelişmeleri bir de teknik açıdan ele alalım. Brent petrol fiyatı ile W.T.I. (West Texas Intermediate) fiyatı arasındaki fark önemli boyutta açıldı. W.T.I. ve Brent arasındaki fark, her iki fiyat kriterinin temsil ettiği bölge anlamında önemli. W.T.I. fiyatı, Kuzey Amerika'da çıkan petrolü temsil ediyor. Brent ise, Avrupa'nın Kuzey Denizi'nde çıkan petrolü temsil ediyor. Bu nedenle, Avrupa ve çevre bölgelerinde meydana gelen gelişmeler, Brent petrolün fiyatını etkiliyor. Kuzey Amerika'da meydana gelen gelişmeler de W.T.I. fiyatını etkiliyor. Geçen yıl Libya'da, bu yıl İran'da ortaya çıkan olumsuzluklar, bölge kriteri nedeniyle, doğal olarak Brent petrolün fiyatını önemli ölçüde etkilemiştir ve Brent petrol fiyatının W.T.I. fiyatı ile arasındaki farkın ciddi bir seviyeye çıkmasına neden olmuştur. Kalite açısından, her iki fiyat türünü temsil eden petrol hemen hemen aynıdır. Hem W.T.I. hem de Brent, tatlı (sweet) olarak adlandırılan %0.5'ten düşük oranda sülfür içerme özelliğine sahiptir. Sülfür oranı W.T.I.'da %0.24 ve Brent'te %0.37'dir. Petrol, sülfür oranı düştükçe rafine edilmesi kolaylaşan bir üründür. Tatlı petrol, A.B.D.'nin orta kesimleri, Avrupa'nın Kuzey Denizi ülkeleri, Afrika'nın büyük bir bölümü ve Asya Pasifik'te çıkmaktadır. Kanada, Meksika Körfezi, bazı Güney Amerika ülkeleri ve Ortadoğu'da çıkan petrol, %0.5'ten yüksek sülfür oranına sahip olan acı (sour) petrol türüdür ve rafine edilmesi daha zor olduğu için rafinaj maliyeti tatlı petrole göre daha yüksektir.

İlgilenenler için, petrolle ilgili bir okuma listesi de verip yazıyı bitirelim:
  • Fundamentals of Petroleum - United States Naval Education and Training Support Command 
  • Oil Factor - Stephen Leeb & Donna Leeb
  • The Long Emergency - James Howard Kunstler
  • The Coming Economic Collapse - Stephen Leeb
  • Petrol Fırtınası - Raif Karadağ
  • Petrol Savaşını Kim Kazanacak? - Andy Stern
  • The End of Oil - Paul Roberts
Arda Tunca
(İstanbul, 21.02.2012)